از ۱۱۲ به ۱۴۰ پروژه؛ شتاب فعالیت‌های تحقیقاتی کشاورزی در آذربایجان شرقی

به گزارش اقتصاد دوم؛ بر اساس گزارش عملکرد مرکز، تعداد پروژه‌های تحقیقاتی از ۱۱۲ پروژه در سال ۱۴۰۲ به ۱۲۰ پروژه در سال ۱۴۰۳ و ۱۲۹ پروژه در سال ۱۴۰۴ افزایش یافته و برای سال ۱۴۰۵ نیز ۱۴۰ پروژه تحقیقاتی پیش‌بینی شده است.

اهمیت این روند زمانی روشن‌تر می‌شود که بدانیم کشاورزی آذربایجان شرقی با حدود ۳۷۵ هزار بهره‌بردار، سهمی حدود ۱۷ درصدی از اشتغال استان دارد و بارندگی سال زراعی ۱۴۰۴-۱۴۰۳ نیز بر اثر خشکسالی به حدود ۱۸۰ میلی‌متر رسیده است.

بنابراین بخش قابل توجهی از تحقیقات مرکز بر مسائلی متمرکز شده که مستقیماً با آینده تولید کشاورزی استان ارتباط دارد؛ از مدیریت آب و خاک، توسعه محصولات کم‌آب‌بر و اصلاح الگوی کشت گرفته تا کاهش ضایعات، تولید و معرفی ارقام مناسب، مدیریت آفات و بیماری‌ها و توسعه فناوری‌های نوین.

مرکز در این مسیر با دانشگاه‌ها، مؤسسات تخصصی تحقیقاتی، سازمان جهاد کشاورزی، منابع طبیعی، محیط زیست، ستاد احیای دریاچه ارومیه، شرکت‌های دانش‌بنیان و بخش خصوصی همکاری دارد و در گزارش عملکرد، افزایش بهره‌وری منابع، توسعه کشاورزی پایدار و حل مسائل بخش کشاورزی استان به‌عنوان محور این همکاری‌ها ذکر شده است.
جهت‌گیری برنامه‌های آینده نیز قابل توجه است؛ تبدیل نتایج پژوهش به راهکارهای عملی در مزرعه و باغ، تقویت ارتباط پژوهشگران با بهره‌برداران، توسعه طرح‌های تقاضامحور، کشاورزی کم‌آب و سازگار با تغییر اقلیم و ارتقای بهره‌وری آب و خاک در زمره محورهای برنامه آینده مرکز قرار گرفته است.

این همان نقطه‌ای است که می‌تواند مفهوم «تحقیقات کشاورزی» را از مقاله و آزمایشگاه فراتر ببرد؛ پژوهشی که اثر نهایی آن باید در مزرعه، باغ، سفره آب، خاک و اقتصاد کشاورز دیده شود.
۲. پژوهش در خدمت دریاچه ارومیه؛ از مدیریت آب مزرعه تا اصلاح الگوی کشت
مرکز تحقیقات کشاورزی آذربایجان شرقی، دانش را به خط مقدم بحران آب برده است
بحران دریاچه ارومیه تنها یک مسئله زیست‌محیطی نیست؛ آینده کشاورزی شمال‌غرب کشور نیز با سرنوشت منابع آب این حوضه پیوند خورده است. از همین رو یکی از مهم‌ترین بخش‌های عملکرد مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی آذربایجان شرقی به مدیریت مصرف آب در مزرعه و باغ و افزایش بهره‌وری آب اختصاص یافته است.

در گزارش عملکرد مرکز، اقداماتی در حوزه دریاچه ارومیه با هدف کاهش مصرف آب در مزرعه و باغ، استفاده از روش‌های کارآمد آبیاری و حفظ رطوبت خاک مورد اشاره قرار گرفته است. همچنین آموزش مدیریت بهینه آب در کشاورزی، فعالیت‌های مرتبط با خاک و ارائه توصیه‌های علمی به بهره‌برداران در دستور کار قرار داشته است.

مرکز همچنین در پایش پروژه بسط و توسعه مدیریت محیط زیست و معیشت‌های پایدار در حوضه آبریز دریاچه ارومیه و پروژه تحول ترویجی احیای دریاچه ارومیه نقش داشته است. در این فعالیت‌ها، شاخص‌هایی نظیر ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی خاک، آب آبیاری، نفوذپذیری خاک، رطوبت خاک قبل و بعد از آبیاری، میزان آب مصرفی، عملکرد و بهره‌وری آب مورد توجه قرار گرفته‌اند.
در کنار این اقدامات، برنامه الگوی کشت مرکز نیز بر پایش الگوهای متناسب با شرایط اقلیمی و منابع پایه استان، توسعه محصولات راهبردی و کم‌آب‌بر، توسعه کشاورزی دیم و شناسایی ارقام مناسب مناطق کم‌بارش متمرکز شده است.

این مجموعه فعالیت‌ها یک پیام اساسی دارد: مدیریت بحران آب بدون حضور علم در مزرعه امکان‌پذیر نیست.

اگر قرار است مصرف آب کشاورزی کاهش یابد، این کاهش باید همزمان با حفظ معیشت کشاورز و پایداری تولید اتفاق بیفتد؛ یعنی به جای کاهش ساده تولید، باید بهره‌وری هر مترمکعب آب افزایش یابد. نقش تحقیقات کاربردی دقیقاً در همین نقطه برجسته می‌شود.
۳. یک دستاورد جذاب فناورانه؛ «پَتَح‌یار» زنبورداری آذربایجان شرقی را هوشمند می‌کند
اینترنت اشیا به کندوی زنبور عسل رسید؛ پایش کندو از طریق تلفن همراه
یکی از متفاوت‌ترین دستاوردهای فناورانه گزارش عملکرد مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی آذربایجان شرقی، ورود فناوری اینترنت اشیا به حوزه زنبورداری است.

پژوهشگران بخش تحقیقات علوم دامی مرکز، سامانه بومی هوشمند پایش کندوی زنبور عسل با عنوان «پَتَح‌یار» را در مزرعه مستقر کرده‌اند.

این سامانه با استفاده از حسگرهای مختلف قادر است دما و رطوبت داخل و خارج کندو و وزن کندو را در فواصل زمانی تعیین‌شده اندازه‌گیری و ثبت کند.

اطلاعات جمع‌آوری‌شده در حافظه داخلی ذخیره می‌شود و سامانه از طریق اتصال به مودم وای‌فای، داده‌ها را به فضای ابری انتقال می‌دهد. پس از انجام پردازش و محاسبات لازم، اطلاعات از طریق اپلیکیشن تلفن همراه و به شکل داشبورد در اختیار بهره‌بردار قرار می‌گیرد.
اهمیت «پتح‌یار» فقط در ساخت یک دستگاه نیست؛ این فناوری نمونه‌ای از تغییر رویکرد تحقیقات کشاورزی از شیوه‌های سنتی به سمت کشاورزی هوشمند، اینترنت اشیا و تصمیم‌گیری مبتنی بر داده است.

در استانی که بر اساس گزارش، حدود ۱.۱ میلیون کندوی مدرن و بومی و ظرفیت تولید بیش از ۱۵ هزار تن عسل دارد، توسعه ابزارهای علمی برای مدیریت زنبورستان می‌تواند از منظر پژوهشی و کاربردی اهمیت ویژه‌ای داشته باشد.

این خبر ظرفیت رسانه‌ای بسیار بالایی دارد: «فناوری بومی ساخت محققان آذربایجان شرقی، اطلاعات کندوی زنبور عسل را روی تلفن همراه زنبوردار می‌آورد.»

۴. تولید بیشتر بدون افزایش زمین؛ ظرفیت جهش تولید کلزا با یک توصیه علمی
وقتی پژوهش مستقیماً وارد مزرعه می‌شود؛ افزایش عملکرد با اصلاح زمان کاشت
یکی از بهترین نمونه‌های اقتصادی موجود در گزارش عملکرد مرکز، نتایج تحقیقات مرتبط با کلزاست؛ نمونه‌ای که نشان می‌دهد افزایش تولید همیشه نیازمند افزایش سطح زیرکشت، مصرف آب بیشتر یا توسعه اراضی نیست.

بر اساس گزارش، چنانچه سطح زیر کشت کلزای آبی استان سه هزار هکتار در نظر گرفته شود، مدیریت صحیح تاریخ کاشت به‌تنهایی می‌تواند ظرفیت افزایش قابل توجه تولید را فراهم کند.
در گزارش آمده است رعایت تاریخ مناسب کاشت می‌تواند میانگین عملکرد را در حدود ۸۰۰ کیلوگرم در هکتار افزایش دهد؛ رقمی که در سه هزار هکتار می‌تواند به حدود ۲۴۰۰ تن افزایش تولید منجر شود.

این اعداد اهمیت تحقیقات کاربردی را به‌خوبی نشان می‌دهند.

گاهی نتیجه چند سال تحقیق، آزمایش و ارزیابی پژوهشگران در نهایت در قالب یک توصیه فنی نسبتاً ساده به کشاورز منتقل می‌شود؛ اما همان توصیه می‌تواند در مقیاس هزاران هکتار، اثر قابل توجهی بر تولید داشته باشد.

از این منظر، یکی از مهم‌ترین مأموریت‌های مراکز تحقیقات کشاورزی نه صرفاً «تولید دانش»، بلکه رساندن دانش موجود به دست تولیدکننده است.

۵. خاک، سرمایه‌ای که نباید از دست برود؛ از «پزشک خاک» تا سنجش از دور
ورود فناوری‌های نوین به مدیریت خاک و حفاظت از اراضی کشاورزی آذربایجان شرقی
در کنار بحران آب، تخریب خاک و تغییر کاربری اراضی کشاورزی از مهم‌ترین تهدیدهای بلندمدت امنیت غذایی محسوب می‌شوند و بخش تحقیقات خاک و آب مرکز تحقیقات کشاورزی آذربایجان شرقی مجموعه‌ای از اقدامات علمی و کاربردی را در این حوزه دنبال کرده است.
همکاری در اجرای پروژه «پزشک خاک»، راهبری کمیته تغذیه گیاهی استان و ارائه توصیه‌های کودی، شناسایی و پهنه‌بندی خاک‌های شور، بررسی اصلاح‌کننده‌ها، بهبود زهکشی و استفاده از نمونه‌برداری‌های دوره‌ای، GIS و سنجش از دور از جمله فعالیت‌های ذکرشده در گزارش است.
مرکز همچنین به تهیه نقشه‌های مدیریت‌پذیر خاک و ارائه توصیه‌های مدیریتی برای بهره‌برداران پرداخته است.
نکته قابل توجه دیگر، ورود تخصص علمی مرکز به موضوع حفاظت از اراضی کشاورزی است. در گزارش به ارزیابی ۱۰۰ مورد تقاضای تغییر کاربری اراضی با هدف کمک به کاهش بهره‌برداری از اراضی مناسب کشاورزی و جلوگیری از تغییر کاربری اشاره شده است.
در حوزه نهاده‌ها نیز ۱۰۰ مورد پایش و نظارت بر کودهای عرضه‌شده در سطح استان و کارخانه‌های تولید کود انجام شده است.
در کشاورزی پایدار، خاک صرفاً بستری برای کشت نیست؛ خاک یک سرمایه ملی و غیرقابل جایگزین برای تولید غذاست. از این رو هر اقدامی که بتواند تصمیم‌گیری درباره کود، شوری، حاصلخیزی و کاربری زمین را از حد حدس و تجربه به سمت داده و نقشه علمی ببرد، مستقیماً در خدمت امنیت غذایی قرار می‌گیرد.
۶. از مبارزه با آفات تا ارقام جدید؛ دستاوردهای متنوع پژوهشگران آذربایجان شرقی
علم در خدمت باغ و مزرعه؛ مجموعه‌ای از دستاوردهای کاربردی برای تولیدکنندگان
عملکرد پژوهشی مرکز تحقیقات کشاورزی آذربایجان شرقی تنها به یک حوزه محدود نشده است.
در بخش علوم زراعی و باغی، گزارش به مشارکت در معرفی ارقام گندم دیم، معرفی ارقام گلرنگ چابک و پگاه و معرفی ارقام جدید زردآلو اشاره می‌کند. همچنین استفاده از قارچ تریکودرما برای تسریع رشد پیازچه و کاهش سرمازدگی در برخی کشت‌ها در مجموعه دستاوردهای این بخش آمده است.

در بخش گیاه‌پزشکی نیز توسعه مدل‌های پیش‌آگاهی برخی آفات، کنترل بیولوژیک و معرفی چهار گونه زنبور پارازیتوئید زنبور مغزخوار بادام در گزارش ثبت شده است.
در حوزه باغبانی نیز فعالیت‌هایی از آموزش هرس و سرشاخه‌کاری گردو و مدیریت درختان میوه گرفته تا توسعه کشت گلرنگ در اراضی فقیر و حاشیه دریاچه ارومیه و توسعه یونجه متحمل به خشکی مورد اشاره قرار گرفته است.
وجه مشترک این فعالیت‌ها، نزدیک شدن پژوهش به مسائل روزمره تولیدکننده است؛ یعنی رقم مناسب‌تر، مدیریت بهتر آفت، مصرف بهینه‌تر نهاده، مقاومت بیشتر در برابر خشکی و افزایش پایداری تولید.
«علم در خط مقدم امنیت غذایی؛ از نجات آب تا کشاورزی هوشمند در آذربایجان شرقی»
از ۱۴۰ پروژه تحقیقاتی و توسعه الگوی کشت کم‌آب‌بر تا حضور علمی در برنامه‌های مرتبط با دریاچه ارومیه، طراحی سامانه هوشمند کندوی زنبور عسل، مدیریت علمی خاک و ارائه راهکارهایی برای افزایش تولید بدون توسعه سطح زیرکشت؛ گزارش عملکرد مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی آذربایجان شرقی تصویری از حرکت پژوهش کشاورزی به سمت مسائل واقعی مزرعه و باغ ارائه می‌کند؛ مسیری که در آن معیار موفقیت پژوهش، تنها مقاله و گزارش نیست، بلکه میزان اثرگذاری دانش بر آب، خاک، تولید، امنیت غذایی و معیشت بهره‌بردار است.